1 - روابط فرهنگی و هنری ایران و مصر به قرن ششم قبل از میلاد زمان هخامنشیان برمی گردد. با ظهور اسلام و گسترش آن، ارتباطات و مراودات فرهنگی بین دو ملت افزایش یافت به ویژه در دوره نسبتا طولانی خلافت فاطمیان در مصر، اوج شکوفایی روابط ایران و مصر بود. ایران در شرق و مصر در غرب جهان اسلام، سهم بسزایی در پیشرفت تمدن اسلامی داشتند.
2 - اولین موافقتنامه فرهنگی ایران و مصر در سال 1958م امضاء شد. اما پیش از آن نیز ارتباطات و مراودات فرهنگی و علمی میان دو کشور کم و بیش برقرار شده بود از جمله در سال 1938م چهار تن از استادان ایرانی، حسین سمیعی، اسماعیل مرآت، قاسم غنی و رشید یاسمی به عنوان عضو وابسته فرهنگستان زبان عربی معرفی شدند و در مقابل نیز چهار تن از شخصیتهای فرهنگی و ادبی مصر، محمد حسین هیکل (وزیر معارف مصر، 1888ـ1956م)، محمد رفعت پاشا، (رئیس فرهنگستان زبان عربی در مصر)، منصور بک فهمی (عضو فرهنگستان زبان و رئیس کتابخانه ملی مصر) و علی بک الجارم (عضو فرهنگستان مزبور) به عنوان اعضای وابسته فرهنگستان ایران پذیرفته شدند.
3 - موافقتنامه همکاریهای گردشگری ایران و مصر نیز در سال 1975م به امضای طرفین رسید. در طول سالهای نیمه دوم دهه 70م قرن گذشته و تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، بسیاری از استادان و دانشجویان مصری برای فراگیری زبان فارسی به ایران سفر کردند و در مقابل نیز برخی از دانشگاهیان ایرانی برای فراگیری و یا تکمیل آموزش زبان عربی راهی مصر شدند.
4 - مصریان و شاهکارهای ادب فارسی: تلاشهای بسیاری از سوی استادان و پژوهشگران مصری برای آشنایی و درک عمیق ادبیات فارسی از دهه های اولیه قرن بیستم آغاز شد و در نتیجه آن، آثار ارزشمندی بصورت تألیف، ترجمه و پژوهش به ویژه درباره شاهکارهای ادب فارسی خلق شد و کتب و مقالات بسیاری درباره مولانا جلال الدین بلخی، حافظ شیرازی، سعدی شیرازی و شاهنامه فردوسی به زبان عربی به رشته تحریر درآمد. برای نمونه:
- دکتر عبدالوهاب عزام نخستین کتاب مولوی پژوهی جهان عرب را در سال 1946م پدید آورد.
- کتاب «مثنوی جلال الدین الرومی شاعر الصوفیه الأکبر» شرح و ترجمه دفترهای اول و دوم مثنوی، با مقدمه ای مبسوط در دو جلد در سالهای 1966 و 1977م توسط دکتر محمد عبدالسلام کفافی شاگرد عزام و استاد دانشگاه های مصر و دانشگاه عربی بیروت، در لبنان انتشار یافت.
- کتاب «جلال الدین الرومی فی حیاته وشعره» تألیف دکتر محمد عبدالسلام کفافی در سال 1971م در بیروت انتشار یافت.
- ترجمه دفترهای ششگانه مثنوی در سال 1998م توسط دکتر ابراهیم الدسوقی شتا، استاد دانشگاه قاهره و یکی از پرکارترین فارسی پژوهان عرب در دو دهه پایانی قرن گذشته در قاهره منتشر شد.
- حدود 600 غزل از دیوان شمس تبریزی توسط دکتر ابراهیم الدسوقی شتا به عربی ترجمه شد که پس از مرگش در سالهای 2000 و 2001م در قاهره انتشار یافت.
- کتاب «حافظ الشیرازی شاعر الغناء والغزل فی ایران» اولین کار پژوهشی درباره حافظ به زبان عربی در دوران معاصر است که توسط دکتر ابراهیم امین الشواربی تألیف شده (پایان نامه دکتری) و در سال 1944م در قاهره منتشر و در سال 1989م در بیروت بازنشر شده است.
- ترجمه منظوم غزلیات حافظ به زبان عربی با عنوان «أغانی شیراز أو غزلیات حافظ الشیرازی» در دو جلد با مقدمه دکتر طه حسین، ادیب نامدار مصری در سال 1944 و 1945م در قاهره منتشر شد.
- پیشگام سعدی پژوهی در جهان عرب، دکتر موسی هنداوی از استادان و فارسی پژوهان مصری است که در سال 1945م با عنوان «سعدی الشیرازی شاعر الانسانیه» با مقدمه دکتر عبدالوهاب عزام به چاپ رسید. پژوهشی درباره بوستان سعدی در سال 1955م و ترجمه گلستان سعدی نیز از دیگر آثار اوست که در سال 1956م منتشر شده است.
- دکتر عبدالوهاب عزام در پژوهشی موشکافانه بر روی شاهنامه فردوسی، کاستی های ترجمه البنداری را با تحقیق و مقابله نسخه های ترجمه شده با متن فارسی شاهنامه بررسی کرد و با تکمیل نسخه البنداری و شرح و تعلیق بر آن، متن ویرایش شده را با افزودن مقدمه ای مفصل و مدخلی در هفت فصل در سال 1932م در قاهره منتشر کرد.
- «دراسات فی الشاهنامه» توسط دکتر طه ندا استاد زبان فارسی دانشگاه اسکندریه در سال 1954م منتشر شد.
- دکتر محمد عبدالسلام کفافی، کتاب «ادب الفرس وحضارتهم نصوص ومختارات» (در 1968م)، دکتر یحیی الخشاب استاد زبان فارسی و رئیس پیشین بخش زبانهای شرقی دانشگاه قاهره، مقالهای عالمانه درباره شاهنامه فردوسی در مجله میراث انسانی، دکتر امین عبدالمجید بدوی کتاب «جوله فی شاهنامه الفردوسی» (در 1976م) منتشر کرده اند.
- جدیدترین اثری که درباره شاهنامه به زبان عربی منتشر شده «الاثر الاسلامی فی الملحمه الایرانیه» تألیف دکتر عبدالحفیظ یعقوب حجاب استاد زبان فارسی دانشگاه قاهره بود که در سال 2007م منتشر شده است.
5 - آثار ایرانی در کتابخانه ها و موزه های مصر: مجموعه ای نفیس و ارزشمند از نسخ خطی تزیین شده، فرش و اشیای موزه ای در دارالکتب قاهره و موزه هنرهای اسلامی قاهره نگهداری می شود. سید محمدباقر نجفی پژوهشگر ایرانی در سال 1356ش به قاهره سفر کرد و با تهیه فهرستی از آثار ایرانی در موزه ها و کتابخانه های مصر، نتیجه مشاهدات عینی و پژوهشهای میدانی خود را در کتابی به نام «آثار ایرانی در مصر» منتشر کرده است. از جمله آثار برجسته ایرانی می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
- شش نسخه خطی مصور از شاهنامه فردوسی (یکی از این نسخ، در سال 796هجری به خط لطف الله بن یحیی بن محمد در شیراز کتابت شده است و دارای 67 تابلو نقاشی رنگی از قهرمانی ها، جنگها و رویدادهای تاریخی است)
- مجموعا 20 نسخه از دیوان حافظ در دارالکتب نگهداری می شود. قدمت برخی از آنها به سال 891 هجری و یا 973 هجری برمی گردد و برخی از آنها در زمره زیباترین نسخه های خطی دیوان حافظ در کتابخانه های جهان است.
- علاوه بر 24 نسخه نفیس گلستان سعدی و 10 نسخه از کلیات سعدی، تعداد 23 نسخه از بوستان سعدی در دارالکتب نگهداری می شود از جمله نسخه ای به خط سلطان علی کاتب مربوط به عصر تیموری که در سال 893 کتابت شده و نقاشی های آن از مشهورترین نقاش تاریخ هنر مینیاتوری ایران کمال الدین بهزاد است.
- نسخه نفیس خطی از کتاب کلیله و دمنه ترجمه ابوالمعالی نصرالله بن محمد بن عبدالحمید (متوفی 512 هجری) که در سال 744 هجری کتابت شده و دارای 112 نقاشی رنگی است.
- در موزه های هنرهای اسلامی قاهره نیز تعدادی تنگ فلزی ایرانی (قرن هفتم هجری)، شمعدانهای فلزی، بخوردان، مجسمه ها و سلاح های فلزی نگهداری می شود. تعدادی درب چوبی از دوره شاه عباس صفوی، قلمدان، قاب چوبی آئینه، کمد چوبی بسیار نفیس، شمعدان چوبی، عصای بسیار زیبای چوبی و نمونه های نفیسی از فرش ایرانی از دیگر آثار هنری ایرانی موجود در موزه هنرهای اسلامی قاهره است.
6 - ترجمه آثار ایرانی: «المرکز القومی للترجمه» و برخی مؤسسات وابسته به وزارت فرهنگ مصر و همچنین تعدادی از ناشران مصری، در دو دهه گذشته بیش از یکصد عنوان کتاب در زمینه های زبان و ادبیات فارسی، ایرانشناسی و تاریخ ایران را منتشر کرده اند. این کتابها توسط استادان مصری تألیف و یا از فارسی به عربی ترجمه شده اند.
7 - دانشجویان مصری که تحصیلات خود را در رشته زبان فارسی شروع می کنند، ممکن است در ادامه (در مقطع ارشد و دکتری) به «مطالعات ایرانشناسی» گرایش پیدا کنند و موضوع پایان نامه خود را تاریخ ایران و یا موضوعات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران انتخاب کنند. در مقابل، رشته «مطالعات مصر» در مقطع کارشناسی ارشد در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، فعالیت خود را از سال 1392ش آغاز کرده است. در سایت دانشکده مطالعات جهان (لینک)، درباره رشته «مطالعات مصر» چنین آمده است: هدف این رشته مطالعه همه جانبه مصر است. از موضوعات مورد بررسی این رشته می توان به تاریخ، اقتصاد، تجارت و مدیریت، زبان و ادبیات، فرهنگ و هنر، سیاست و ساختار حکومتی، سیستم آموزشی، روابط با ایران و سیاست خارجی مصر اشاره کرد. دانشجویان این رشته ضمن مطالعه حوزههای نظری که برای درک درست مصر لازم است، با شرایط تاریخی و فعلی کشور مصر در زمینه های مختلف آشنا می شوند.
منابع:
1) جامعه و فرهنگ مصر، سید محمد صدرهاشمی، 1395
2) گزیده اسناد روابط خارجی ایران و مصر (جلدهای 1، 2 و 3)، به کوشش رقیه سادات عظیمی، 1375
3) آثار ایرانی در مصر، سید محمد باقر نجفی، 1366